Eng-lân

Wikipedia (chū-iû ê pek-kho-choân-su) beh kā lí kóng...
(Tùi Eng-tē choán--lâi)
Thiàu khì: se̍h chām, chhiau-chhoē
Eng-lân
Eng-tē ê kî-á
Map of England within the UK.png

Eng-lân (Eng-gí: England "Eng-tē", "Eng-kok") sī Liân-ha̍p Ông-kok ê chi̍t pō·-hūn. Ū-sî "Eng-kok" sī chí England.

England ê kó·-chá miâ sī Engla-land, ì-sù sī "Engla/Angle-lâng ê thó͘-tē".

Tē-hō-miâ[siu-kái | kái goân-sú-bé]

Tī goân Eng-gí ho͘-im, England sī tha̍k chò /ˈɪŋɡlənd/. Kó͘ Eng-gí ê goân-thâu sī Englaland, ì-sù sī "Angle lâng ê thó͘-tē"[1] Angle lâng sī Chá-kî Tiong-sè-kí seng-oa̍h tī Tōa Britain tē-hng ê Ji̍t-ní-bān bîn-cho̍k.

England chi̍t-ê miâ tī Hō-ló-ōe bûn-su ia̍h kháu-gí, pau-koat hiān-chāi í-keng hàn tit ēng ê chāi lāi, ū Eng-kok, Tāi-eng-kok, kap Âng-mn̂g-kok[2], kiam Eng-kek-lân[3], Eng-lân[4][5] téng khoán.

Tē-lí[siu-kái | kái goân-sú-bé]

Eng-lân ê pak-pêng sī So͘-kat-lân; sai-pêng sī Ài-ní-lân Hái, Ui-le̍k-sū kap Tāi-se-iûⁿ; tī lâm-pêng sī Eng-lân Hái-tō; hiòng tang-pêng sī Pak-hái.[6]

Tē-hêng ê hong-bīn, Eng-lân ê koân-tō͘ bô koân, chóng-sī tû-liáu óa tang-pō͘ ê só͘-chāi, tōa-hūn lóng m̄-sī te̍k-pia̍t pêⁿ-tháⁿ. Eng-lân ê thó͘-tē it-poaⁿ sī ē sió soaⁿ-lūn cho͘-sêng--ê.[6]

Le̍k-sú[siu-kái | kái goân-sú-bé]

Kun-kù khó-kó͘ chèng-kù, siāng chá tī kin-á-ji̍t kóng ê Eng-lân tē-hng chhut-hiān ê hui hiān-tāi chéng jîn-lūi sī Homo antecessor, in sī 78 bān tang chêng ê chióng-lūi, Eng-lân chāi-tē só͘ hoat-kiàn ê kut-thâu sio̍k-í 50 bān tang chêng.[7]Norfolk ê Happisburgh chng, koh ū hoat-kiàn chha-put-to 90 bān tang chêng chè-chok ê jîn-chō-bu̍t. Siōng-bô ū 9 pho sú-chêng jîn-kûn tùi Au-chiu lâm-pêng sóa ji̍p Eng-lân, kî-tiong siāng bóe chi̍t kûn sī tī 15,000 tang chêng ê sî seng-oa̍h tī kin-á-ji̍t ê Nottinghamshire, Norfolk kap Devon téng tē-hng. Tong-sî ê Pak Hái iáu koh sī pêⁿ-po͘ kap nâ-á tē. Keng-kòe Ch. 4700 nî kàu Ch. 2000 nî kan ê Sin-chio̍h-khì sî-kî, Eng-lân ê jîn-kháu chiàu ko͘-sǹg chin-ka kàu 300,000 chó-iū. Tī Ch. 3000 nî ê sî, í-keng ū ēng chio̍h-thâu khí ê chhiûⁿ-á hun-keh thó͘-tē.[8]

Ch. 55 nî ê sî, Lô-má-lâng thâu chi̍t pái chhim-ji̍p Eng-lân. Caesar niá nn̄g-ê kun-thoân, kò-pia̍t tāi-khài 5 chheng lâng, hiòng Britain tē-hng chìn-peng, tāi-seng tī Deal hū-kīn chiūⁿ-hōaⁿ. Tong-sî Eng-lân pō͘-cho̍k ê chi̍t-ūi siú-léng sī Cassivellaunus. Keng-kòe chē pái chiàn-tò͘ liáu-āu, Caesar thè-kun. Chóng-sī chit chūn Britain lâm-pō͘ chi̍t kóa pō͘-cho̍k mā khai-sí Lô-má-hòa. Kàu Claudius chò Lô-má hông-tè ê sî, chiong-kun Aulus Plautius tī Āu 43 nî niá tāi-iok 2 bān lâng ê kun-tūi kòe Eng-lân. Keng-kòe tī Medway Khe Chiàn-tò͘, Caratacus só͘ chhōa-thâu ê chāi-tē kun-tūi hō͘ Lô-má phah-pāi. Liáu-āu hông-tè Claudius niá peng lâi kàu Eng-lân hiòng chāi-tē siâⁿ-chhī Camulodunum chò siāng bóe ê kong-kek. Chit kái ê chiàn-sū, hō͘ Lô-má khai-sí liáu tùi Eng-lân ê cheng-ho̍k. Āu 47 nî ê sî, Boudicca niá-chhōa ê Iceni pō͘-cho̍k hiòng Lô-má ê thóng-tī hoat-tōng hoán-khòng. Boudicca ê kun-tūi chhim-ji̍p liáu pau-koat Lô-má ê tē-hng siú-hú Colchester chāi-lāi ê só͘-chāi. Té-bé Boudicca tī Watling Tōa-ke Chiàn-tò͘ chiàn su Lô-má chiong-kun Suetonius Paulinus ê kun-tūi. Tī Lô-má sî-kî, Eng-lân ê káng-kháu, kim-sio̍k kap cho͘-sòe ū pang-chō͘ Lô-má siong-gia̍p ê chok-iōng. Āu--lâi chia mā piàn chò sī Au-chiu ê lông-sán-tē.[9]

430 nî ê sî, chi̍t kóa sió ông-kok só͘ cho͘-sêng ê liân-bêng thâu-lâng Vortigern, chhōe Saxon lâng chò iông-peng lâi tùi-khòng So͘-kat-lâng kòe--khì ê Pict lâng kap chi̍t kóa Ài-ní-lân sè-le̍k. Pict lâng hòng-khì chhim-ji̍p liáu-āu, Saxon iông-peng siu bô só͘-hùi, té-bé tùi Tang Anglia tē-hng khai-sí hoán-loān, hiòng Thames Valley tē-hng hoat-tián, koh ín--lâi lēng-gōa ê German pō͘-cho̍k, pau-koat Angle lâng, Saxon lâng, Frisia lâng, kap Jute lâng. Chia-ê chu pō͘-cho̍k tī Thames Kang, Trent Kang kap Humber Kang iân-sòaⁿ hoat-tián. In tī 6 sè-kí ê sî hō͘ le̍k-sú-ka thóng chheng chò "Anglo-Saxon lâng". Kàu 540 nî-tāi, tùi Ai-ki̍p hiòng kui-ê Lô-má-hòa sè-kài thoân chhut--lâi chi̍t kái un-e̍k, ū-ê gián-kiù kè-sǹg tong-sî 3, 4 pah-bān jîn-khái kiám kah chhun 1 pah-bān chó-iū. Un-e̍k tùi chāi-tē ê jîn-kûn phò-hoāi pí Anglo-Saxon khui-khún-chiá koh khah giâm-tiōng, sī āu--lâi Anglo-Saxon thang kè-sio̍k hiòng Eng-lân sai-pêng hoat-tián ê goân-in chi it. Kî-tiong Saxon ê chi̍t ūi thâu-lâng Ceawlin pa̍t tī 577 nî ê sî hoat-tián kàu Cirencester, Gloucester, kap Bath; i-ê sè-le̍k té-bé koh hiòng Eng-lân tiong-ng thàng kòe, pek cháu chāi-tē ê kok-ông. Tang-tiong ia̍h ū-ê chāi-tē jîn-kûn sóa hiòng Hoat-lân-se sai-pak-pêng ê Armorica, sán-seng chi̍t kûn kiò Breton lâng ê cho̍k-hē.[10][kái 1]

9 sè-kí chhe, Eng-lân ū Wessex, Mercia kap Northumbria 3 ê chú-iàu ông-kok, lēng-gōa koh ū Tang Anglia, Kent, Sussex kap Essex 4-ê khah sió ê ông-kok. Chá-chêng, tī 790 nî ê sî-chūn, ū chi̍t tīn Norse lâng tùi Dorset hái-hōaⁿ chhim-ji̍p Eng-lân. Sòa--lo̍h-lâi kúi tang, in chìn chi̍t pō͘ kong-kek chē-ê só͘-chāi. Té-bé koh lâi Tan-be̍h-lâng, in chú-iàu kong Kent kap Tang Anglia. Ùi Kent ê Sandwich hū-kīn, hoat-seng liáu Eng-lân siāng chá ê chi̍t pái hái-chiàn. 866 nî, Tan-be̍h-lâng chiàm-niá liáu York. Liáu-āu koh hiòng Nottingham chhim-lio̍k, kàu-bóe Northumberland kap Tang Anglia lóng siū in khòng-chè. Kàu 870 nî ê sî, Tan-be̍h-lâng chìn tī Reading an-iâⁿ, chún-pī hiòng Wessex Ông-kok hoat-peng.[11]

Eng-lân ê Alfred Tāi-ông to̍h sī tī chit chūn tek-sè. Keng-kòe chē pái chiàn-su liáu-āu, i ēng chîⁿ siu-bé Tan-be̍h kun-tūi, hō͘ hia Tan-be̍h-lâng thè tńg Lûn-tun, chit-ê sî-kî Alfred sǹg sī Tan-be̍h sè-le̍k ê phoan-chú. Té-bé Alfred koh tī Chippenham chiàn-pāi, liû-bông kòe Somerset tē-hng. I ùi Athelney khí siat chi̍t chō iàu-sài. 878 nî ê chhun-thiⁿ, Alfred Tāi-ông niá Somerset, Wiltshire, kap pō͘-hūn Hampshire ê kun-tūi khì kàu chi̍t-ê hō chò "Egbert ê Chio̍h-thâu" (Egbert’s Stone) ê só͘-chāi. Tī Wiltshire ê Edington i kap Tan-be̍h thâu-lâng Guthrum ê kun-tūi khí Edington Chiàn-tò͘, té-bé phah iâⁿ. Liáu-āu Guthrum chiap-siū kiat-kó jî-chhiá kap chē-ê chí-hui-koaⁿ siū-sé ji̍p Ki-tok-kàu.[11]

Chù-kái[siu-kái | kái goân-sú-bé]

  1. Breton lâng ū pō͘-hūn āu--lâi koh tòe William Cheng-ho̍k-chiá ji̍p Eng-lân.

Chham-chiàu[siu-kái | kái goân-sú-bé]

Su-chì[siu-kái | kái goân-sú-bé]

  • Ackroyd, Peter (2012). Foundation: The History of England Volume I. Macmillan. ISBN 9780330544283. 

Chù-kha[siu-kái | kái goân-sú-bé]

  1. "England". Online Etymology Dictionary. 2017-02-18 khòaⁿ--ê. 
  2. John Macgowan (1883). "England". English and Chinese dictionary of the Amoy dialect. 
  3. Tēⁿ Jî-gio̍k (1960 nî 10 goe̍h). "Chong-kàu kái-kek kap phó͘-sè kàu-hōe ūn-tōng". Tâi-ôan Kàu-hōe Kong-pò. 
  4. Ông Chú-chiau (1961 nî 11 goe̍h). "Chheng-kàu-tô͘ ê cheng-sîn". Tâi-ôan Kàu-hōe Kong-pò. Sin Eng-lân 
  5. Tē-lí Kàu-kho-su Koàn Jī. Tiong Se Tōe-miâ Piáu. 
  6. 6.0 6.1 William Harford Thomas & Peter Kellner. "England". Encyclopædia Britannica. 2017-08-11 khòaⁿ--ê. 
  7. "500,000 BC – Boxgrove". Current Archaeology. Current Publishing. 20 December 2010 khòaⁿ--ê. 
  8. Ackroyd 2012, 1. Hymns of stone
  9. Ackroyd 2012, 2. The Roman way
  10. Ackroyd 2012, 4. Spear points
  11. 11.0 11.1 Ackroyd 2012, 5. The blood eagle