Chìn-hòa

Wikipedia (chū-iû ê pek-kho-choân-su) beh kā lí kóng...
Thiàu khì: se̍h chām, chhiau-chhoē
Kin-kì rRNA lâi hun-sek, ē-tàng kā seng-bu̍t ê chìn-hòa oē chò 1 châng hē-thóng-chhiū (phylogenetic tree), lāi-tiong pau-hâm 3 toā-lūi, sè-khún, kó͘-sè-khún, ham chin-he̍k-seng-bu̍t.

seng-bu̍t-ha̍k, chìn-hoà[1] (evolution) iā sī kóng ián-hoà (演化), sī seng-bu̍t kûn-thé keng-kòe tn̂g sî-kan chiām-chhù piàn-hòa ê kòe-têng. Chit khoán kòe-têng tio̍h piáu-hiān tī bu̍t-chéng ê sin sèng-chit kap sin bu̍t-chéng ê sán-seng[2].

Ûi-thoân-ha̍k ê chân-bīn lâi kóng, chìn-hòa sī chí ûi-thoân-chú (gene) ê tùi-li̍p-ûi-thoân-chú pîn-lu̍t (allele frequency) phû-tōng, chō-chiâⁿ 1 ê chi̍p-thoân (population) keng-koè kúi-nā tē liáu-aū, in sêng-sio̍k (heritability) lâi ê te̍k-sèng (trait) kap chó͘-sian bô kāng iūⁿ. Sî-kan chi̍t-ē kú, chit ê thêng-sū tō ē chō-chiâⁿ sin ê chéng. Hiān-chú-sî choân-pō͘ ê seng-bu̍t lóng ē-tit kóng sī kāng hiat-thóng (common descent), kúi-nā ek nî ê chìn-hoà chiah chō-chiâⁿ chit-má hō͘-siōng ê cheng-chha. Tē-kiû iáu chûn-chāi--ê ia̍h khu̍t-chéng ê seng-bu̍t chiah-nī chē, chit khoán seng-bu̍t tōⁿ-iūⁿ-sèng (biodiversity) ê in-iû tō sī chìn-hoà.

Gí-goân kap hoan-e̍k[siu-kái | kái goân-sú-bé]

Eng-gí evolution ê gí-goânLa-teng-gí ê evolutionem, ì-sù sī "tián khui" ná chóa-pún lūi ê mi̍h-kiāⁿ. Chit jī tī 17 sè-kí í-kēng ū ēng ùi i-ha̍k kap sò͘-ha̍k, tong-sî ì-sù tāi-khài sī kóng "oa̍h-mi̍h ê hoat-io̍k kap tōa-hàn."

Evolution tī hiān-tāi seng-bu̍t-ha̍k ê ì-sù sī 1832 nî Charles Lyell khai-sí chhái-ēng--ê. M̄-koh āu-lâi Charles Darwin tī 1859 nî Chéng ê Khí-goân kài-siàu i chìn-hòa su-sióng ê sî-chūn chi̍t khai-sí sī bô kóng tio̍h evolution chit jī--ê, i ka-ta kàu tē-6 pán ê sî chiah ēng liáu chi̍t kái[3]. I tian-tó khak kah-ì "siu-kái kòe ê sêng-kè" (descent with modification) chit khoán piáu-ta̍t. Chi̍t po͘-hūn sī in-ūi "evolution" tī hit chūn í-kēng ū "chìn-pō͘" ê ì-sù. Jî-chhiá ùi Darwin ê sî-tāi evolution í-keng it-poaⁿ sī teh kóng phoe-thai ê hoat-tián kòe-têng.[4] Chóng-sī kî-tha kho-ha̍k-ka pí-lūn Herbert Spencer óa-ná ài ēng "evolution", chit jī té-bé soah piàn chò thong-ēng ê kóng-hoat[5].

"Chìn-hòa" (進化) sī chá-kî Ji̍t-pún-ōe tùi Eng-gí "evolution" ê hoan-e̍k, āu-lâi hū-kīn ê Tang-a gí-bûn mā chioh lâi ēng, bo̍k-chêng Ji̍t-gí, Hân-kok-gí kap Oa̍t-lâm-gí (Tiến hóa) lóng ēng chham "chìn-hòa" tùi-èng ê Hàn-jī-sû. Nā Tiong-kok mā chú-iàu sú-ēng chìn-hòa. Lēng-gōa tī Tâi-oân ûi-chú ū Hoâ-gí-kài ê ha̍k-chiá chú-tiuⁿ "chìn-hòa" ê "chìn" (進) hit jī ì-sù bô-hó, ū "chìn-pō͘" ê ngō͘-kái, jîn-ûi ài kái ēng "ián-hòa" (演化) khah hó-sè.

Chìn-hòa ê kòe-têng[siu-kái | kái goân-sú-bé]

Ûi-thoân kap piàn-tōng[siu-kái | kái goân-sú-bé]

Chìn-hòa ê hoat-seng su-iàu seng-bu̍t-thé ê ûi-thoân sèng-chit hoat-seng piàn-tōng. Chia-ê sèng-chit, kán-tan lâi kóng sī siū oa̍h-mi̍h thé-lāi ê ûi-thoân-chú só͘ khòng-chè. Phì-jû chi̍t-ê lâng ê ba̍k-chiu ê sek-tī sī chi̍t hāng sèng-chit, che sek-tī siū ûi-thoân-chú khòng-chè, chia-ê ûi-thoân-chú sī tùi chit lâng pē-bú ê ûi-thoân-chú ûi-thoân--lâi, pēng-chhiá ûi-thoân ê kòe-têng ē hoat-seng piàn-tōng.

Kho-ha̍k-siōng, ûi-thoân sèng-chit sin-āu ê ûi-thoân-chú kiò ûi-thoân-hêng (genotype), kok hêng tùi-èng ê sèng-chit chiū kiò piáu-hiān-hêng (phenotype). Pián-hiān-hêng tû-liáu siū ûi-thoân-hêng khòng-chè, i mā siū khoân-kéng éng-hióng.

Soán-te̍k goân-lí[siu-kái | kái goân-sú-bé]

Chū-jiân soán-te̍k sī chìn-hòa thang cho-sêng sek-èng kiat-kó ê kòe-têng, sī hoat-seng tī kûn-thé tang-tiong. Tong kî-tha chhiūⁿ ûi-thoân phiau-liû (genetic drift) téng kòe-têng hoat-seng ê sî, ē seng hō͘ chìn-hòa í sûi-ki ê hong-hiòng chìn-hêng. Chū-jiân soán-te̍k chìn chi̍t-pō͘ ín-chhōa chìn-hòa ê kòe-têng hiòng sek-èng khoân-kéng kap siā-hōe chōng-hóng ê hong-hiòng hoat-tián. Sèng-tek soán-te̍k (sexual selection) sī chi̍t-ê koan-hē chū-jiân soán-te̍k ê khài-liām, chin-chē ha̍k-chiá jīn-ûi che ē-tàng sèng chū-jiân soán-te̍k ê chi̍t pō͘-hūn, chóng-sī sèng-tek soán-te̍k ē-tàng sán-seng chhut tùi it-poaⁿ seng-chûn lâi kóng bē chin sek-èng ê te̍k-sû sèng-chit. Tong kûn-thé lāi ê bó͘ chi̍t kóa kò-thé kap kî-tha--ê tī seⁿ-thòaⁿ ê sêng-kong thêng-tō͘ ū it-tēng ê chha-pia̍t, chū-jiân soán-te̍k chiō ē hoat-seng.[6]

Chham-chiàu[siu-kái | kái goân-sú-bé]

Su-chì[siu-kái | kái goân-sú-bé]

  • Rice, Stanley A. (2006). Encyclopedia of Evolution. Facts on File. ISBN 978-0816055159. 

Chù-kha[siu-kái | kái goân-sú-bé]

  1. Ogawa Naoyoshi, pian. (1931). "chìn-hòa 進化". Tai-Nichi Dai Jiten 臺日大辭典 (ēng Ji̍t-pún-gí) 2. p. 228. 
  2. Robert Hine (2005). The Facts On File Dictionary of Biology (4 pán.). Facts On File. ISBN 978-0-8160-5647-7. 
  3. Hank Campbell (2009-02-21). "The Evolution Of Evolution". Science 2.0. 2017-06-08 khòaⁿ--ê. 
  4. Janet Browne (2002). Charles Darwin: The Power of Place. Alfred A. Knopf, Inc. ISBN 978-0-307-79368-3. 
  5. evolution (n.), Online Etymology Dictionary.
  6. Rice 2006, natural selection