Chìn-hoà

Wikipedia (chū-iû ê pek-kho-choân-su) beh kā lí kóng...
(Tùi Ián-hoà choán--lâi)
Thiàu khì: Se̍h chāmchhiau-chhoē
Kin-kì rRNA lâi hun-sek, ē-tàng kā seng-bu̍t ê chìn-hòa oē chò 1 châng hē-thóng-chhiū (phylogenetic tree), lāi-tiong pau-hâm 3 toā-lūi, sè-khún, kó͘-sè-khún, ham chin-he̍k-seng-bu̍t.

seng-bu̍t-ha̍k, chìn-hoà (evolution) iā sī kóng ián-hoà (演化), sī chí ûi-thoân-chú (gene) ê tùi-li̍p-ûi-thoân-chú pîn-lu̍t (allele frequency) phû-tōng, chō-chiâⁿ 1 ê chi̍p-thoân (population) keng-koè kúi-nā tē liáu-aū, in sêng-sio̍k (heritability) lâi ê te̍k-sèng (trait) kap chó͘-sian bô kāng iūⁿ. Sî-kan chi̍t-ē kú, chit ê thêng-sū tō ē chō-chiâⁿ sin ê chéng. Hiān-chú-sî choân-pō͘ ê seng-bu̍t lóng ē-tit kóng sī kāng hiat-thóng (common descent), kúi-nā ek nî ê chìn-hoà chiah chō-chiâⁿ chit-má hō͘-siōng ê cheng-chha. Tē-kiû iáu chûn-chāi--ê ia̍h khu̍t-chéng ê seng-bu̍t chiah-nī chē, chit khoán seng-bu̍t tōⁿ-iūⁿ-sèng (biodiversity) ê in-iû tō sī chìn-hoà.

Gí-goân kap hoan-e̍k[siu-kái]

Eng-gí ê "evolution" gí-goân sī La-teng-gí ê evolutionem, ì-sù sī "tián-khui" phì-jû chóa-pún lūi ê mi̍h. Chit jī tī 17 sè-kí í-kēng ū ēng tī i-ha̍k kap sò͘-ha̍k téng-bīn, ì-sù tāi-khài sī kóng "oa̍h-mi̍h ê hoat-io̍k kap tōa-hàn".

Hiān-tāi tī seng-bu̍t-ha̍k ê ì-gī sī 1832 nî Charles Lyell khai-sí chhái-ēng. M̄-koh āu-lâi Charles Darwin tī 1859 nî Chéng ê Khí-goân kài-siàu i chìn-hòa su-sióng sî, ka-ta ēng liáu chi̍t kái "chìn-hòa". I tian-tó khak kah-ì "siu-kái kòe ê sêng-kè" (descent with modification). Chi̍t-po͘-hūn sī in-ūi "evolution" tī hit chūn í-kēng ū "chìn-pō͘" ê ì-sù. Sui-jiân a-ne, kî-tha kho-ha̍k-ka pí-lūn Herbert Spencer óa-ná ài ēng "evolution", pēng-chhiá hō͘ piàn chò thong-ēng ê ēng-gí[1].

"Chìn-hòa" (進化) sī chá-kî Ji̍t-pún-ōe tùi Eng-gí "evolution" ê hoan-e̍k, āu-lâi Hàn-bûn mā chiò lâi ēng, bo̍k-chêng Ji̍t-pún kap Hân-kok lóng ēng "chìn-hòa", Oa̍t-lâm-gí ê "tiến hóa" tùi-tâng ê Hàn-jī mā sī. Nā Tiong-kok mā chú-iàu ēng chìn-hòa. Chóng-sī Tâi-oân ûi-chú ū Hoâ-gí-kài ê ha̍k-chiá chú-tiuⁿ "chìn-hòa" ê "chìn" (進) hit jī ì-sù bô-hó, ū "chìn-pō͘" ê ngō͘-kái, jîn-ûi ài kái ēng "ián-hòa" (演化) chia̍h tio̍h.

Ûi-thoân kap piàn-tōng[siu-kái]

Chìn-hòa ê hoat-seng su-iàu seng-bu̍t-thé ê ûi-thoân sèng-chit hoat-seng piàn-tōng. Chia-ê sèng-chit, kán-tan lâi kóng sī siū oa̍h-mi̍h thé-lāi ê ûi-thoân-chú só͘ khòng-chè. Phì-jû chi̍t-ê lâng ê ba̍k-chiu ê sek-tī sī chi̍t hāng sèng-chit, che sek-tī siū ûi-thoân-chú khòng-chè, chia-ê ûi-thoân-chú sī tùi chit lâng pē-bú ê ûi-thoân-chú ûi-thoân--lâi, pēng-chhiá ûi-thoân ê kòe-têng ē hoat-seng piàn-tōng.

Kho-ha̍k-siōng, ûi-thoân sèng-chit sin-āu ê ûi-thoân-chú kiò ûi-thoân-hêng (genotype), kok hêng tùi-èng ê sèng-chit chiū kiò pián-hiān-hêng (phenotype). Pián-hiān-hêng tû-liáu siū ûi-thoân-hêng khòng-chè, i mā siū khoân-kéng éng-hióng.

Soán-te̍k goân-lí[siu-kái]

Chū-jiân soán-te̍k sī lí-lūn-siōng ki-pún lâi chò-sêng kò-thé-kûn (chi̍t kûn kâng chióng seng-bu̍t) tī sì-tāi chi kan hoat-seng bó͘ chi̍t khoán sèng-chit tī kûn lâi só͘ chiàm pí-lu̍t ū chha-pia̍t ê goân-lí.

Chham-khó[siu-kái]

  1. evolution (n.), Online Etymology Dictionary.